Гісторыя

«Гісторыя – гэта фундамент, на якім узводзіцца жыццё народа. І нам, для таго, каб пабудаваць сваё жыццё, трэба пачаць з фундамента, каб будынак быў трывалым. А фундамент у нас важны, гісторыя наша багатая ... »

Вацлаў Ластоўскі

«Кароткая гісторыя Беларусі» 1910.

Па меркаванню навукоўцаў, засяленне тэрыторыі сучаснай Мінскай вобласці пачалося ў перыяд мезаліту (9 тыс. гадоў да н.э.).

2-я палова I тысячагоддзя нашай эры

На тэрыторыі вобласці жылі ўсходне-славянскія плямёны крывічоў і дрыгавічоў. Пра іх сведчыць напісаная ў XII ст. «Аповесць мінулых гадоў» - «... славяне прыйшлі і селі на Дняпры і назваліся палянамі, а іншыя - драўлянамі, таму што селі ў лясах, а яшчэ іншыя селі паміж Прыпяццю і Дзвіной і назваліся дрыгавічамі, іншыя селі на Дзвіне і назваліся палачанамі, па рацэ, якая ўпадае ў Дзвіну і носіць назву Палата».

IX – XII стагоддзя

Кіеўскі князь Алег у канцы IX стагоддзя падпарадкаваў сваёй уладзе землі дрыгавічоў і паставіў тут падуладных яму князёў. Больш за 3 стагоддзя Мінская зямля ўваходзіла ў склад Полацкага княства. Да гэтага перыяду адносіцца ўзнікненне самых старых гарадоў Міншчыны: Заслаўе (Изяславль) - 985 год; Мінск (Менеск) - 1067 год; Лагойск (Логожеск) - 1078 год; Барысаў - 1102 год; Слуцк (Случеск) - 1116 год; Клецк (Клеческ) - 1127 год.

985. Заснаванне Заслаўя, згодна з летапісным паданнем, звязана з трагічнымі падзеямі жыцця князёўны Рагнеды, дачкі полацкага князя Рагвалода. Пасля няўдалай спробы адпомсціць мужу – кіеўскаму князю Уладзіміру Святаславічу за забойства бацькі і братоў полацкай князёўны Рагнеды разам з сынам Ізяславам была сасланая на паўднёвую мяжу Полацкай зямлі, дзе і быў закладзены горад Ізяслаўль.

1067. Першая пісьмовая згадка пра Мінск (Менеск, Меньск) сустракаецца ў “Аповесці мінулых гадоў”. Унукі Рагнеды, сыны Яраслава Мудрага - кіеўскія князі Ізяслаў, Святаслаў, Усевалад Яраславічы – аб’ядналіся разам і з'явіліся пад горад Менеск у адплату за паход полацкага князя Усяслава Брачыславіча на Пскоў у 1065 годзе.Яны авалодалі крэпасцю Менескам і разграмілі войскі Усяслава ў Нямігскай бітве. Крывавая барацьба на рацэ Нямізе 1067 года апісана ў «Слове пра паход Ігараў»: “На Нямізе снапы сцелюць з галоў, малоцяць цапамі булатнымі, на таку жыццё кладуць, веюць душу ад цела. Нямігі крывавыя берагі не дужа прыязным былі засеяны, засеяны касцямі рускіх сыноў”.

1104. Крэпасць Менск стала цэнтрам удзельнага Мінскага княства Полацкай зямлі, а Ізяслаўль (Жеславль) прыкладна ў той жа час - цэнтрам Ізяслаўскай княства. Пазней першы князь Менскага княства Глеб Усяславіч аб'яднаў вакол Мінска гарады Оршу, Друцк, Копысь.

1116-1119. Пасля нападу Глеба Усяславіча на Слуцк супраць яго выступіла кааліцыя князёў на чале з кіеўскім князем Уладзімірам Манамахам, якія адабралі частку заваяваных гарадоў. У 1119 годзе Мінск далучаны да кіеўскіх уладанняў.

11401150. Менск зноў стаў цэнтрам удзельнага княства і адным з найбуйнейшых гарадоў Полацкай зямлі.

2-я палова XII стагоддзя

Мінскія князі сапернічалі з полацкімі і друцкімі за палітычную гегемонію на Полацкай зямлі.

1161.  

Князь Валадар Глебавіч разграміў полацкага князя Рагвалода, і яшчэ больш умацаваў незалежнасць Менскага княства.

XIII стагоддзе

Жыхары заходніх зямель старажытнай Русі самааддана абаранялі сваю радзіму ад іншаземных захопнікаў. Вядома, што ў першай бітве з мангола-татарамі каля ракі Калкі ў 1223 годзе ваявала і дружына нясвіжскага князя Юрыя, які загінуў у гэтым баі.

Канец XIII – сярэдзiна XVI стагоддзя

Землі сучаснай Міншчыны ўваходзілі ў Вялікае княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае (ВКЛ). У складзе пасольства Вялікага князя Літоўскага Гедыміна ў Ноўгарад у 1326 году згадваецца мінскі князь Васілёк (Васілько). У далейшым на Міншчыне кіравалі вялікакняскія намеснікі.

XV стагоддзе

З пачатку XV стагоддзя па Свіслачы і Пцічы, уздоўж сухапутных гасцінцаў ўзнікалі шляхецкія сядзібы. Вакол некаторых з магнацкіх замкаў былі заснаваныя новыя гарады і пасёлкі (Старыя Дарогі, Ашмяны, Лагойск і інш.).

На працягу некалькіх стагоддзяў прымнажалі славу зямлі Мінскай прадстаўнікі шляхецкіх родаў Радзівілаў, Сапегаў, Тышкевічаў, Агінскіх, Ваньковічаў, Прушынскіх, Ельскіх, Чапскіх і інш. "Жыццё - Айчыне, гонар - нікому" - гербавы дэвіз роду Чапскіх.

1500-1509. Крымскія татары спусташаюць Мінскую зямлю 10 разоў.

Першыя гарады і мястэчкі Міншчыны атрымалі Магдэбургскае права: Слуцк - у 1441 годзе, Мінск - у 1499 годзе.

XVI стагоддзе

Шляхецкія сядзібы становяцца цэнтрамі гаспадарчага і культурнага жыцця Міншчыны. З пачатку XVI стагоддзя магнацкаму роду Радзівілаў належала найбольшая колькасць гарадоў і зямель Міншчыны. Свет быў іх вотчынай з 1508 года, Нясвіж - з 1513 года на працягу больш за 4-ы стагоддзя. Сем пакаленняў Пушынскіх стваралі Каралішчэвічы, каля 400 гадоў Васількі належалі Янішэўскім, Лагойск - Тышкевічам.

1562. У Нясвіжскай друкарні асветнік Сымон Будны выдаў «Катэхізіс» - першую на тэрыторыі Беларусі кнігу на беларускай мове. Ён першым прапанаваў ўключаць у кнігу ілюстрацыі, рабіць яе каляровы. Пасля жыццёвы і творчы шлях С.Буднага быў звязаны з многімі месцамі Міншчыны, у Заслаўі і Лоске ён працягнуў сваю выдавецкую дзейнасць.

1563. Заснаваны ў 1102 годзе, горад Барысаў атрымаў права на самакіраванне.

1566. Мінск стаў цэнтрам Мінскага ваяводства. З канца XVI ст. тут засядаў вышэйшы судовы орган Вялікага княства Літоўскага - Галоўны літоўскі трыбунал.

1569. На мапе Еўропы ў выніку аб'яднання Вялікага княства Літоўскага з Польшчай з'явілася адно з самых моцных дзяржаў - Рэч Паспалітая. Мінскія землі ўваходзілі ў яго склад да канца XVIII стагоддзя.

1581. Магдэбургскае права атрымаў горад Нясвіж, цэнтр адной з ардынацый князёў Радзівілаў.

1592. Заснавана мінскае праваслаўнае брацтва, пазней брацкая школа, да сярэдзіны XVII стагоддзя было сем брацтваў.

XVII стагоддзе

У феадальных гарадах шырокае распаўсюджванне атрымалі карпарацыі рамеснікаў - цэхі. Да сярэдзіны стагоддзя на Міншчыне налічвалася больш за 80 рамесных спецыяльнасцей. Мінскія купцы вывозілі ў суседнія дзяржавы лесаматэрыялы, смалу, воск, вырабы з жалеза, шкла і скуры, футра.

1667. У выніку руска-польскай вайны 1654-1667 гадоў ў Мінску засталося каля 2 000 жыхароў і крыху больш за 300 дамоў.

1-я палова XVIII стагоддзя

Падчас Паўночнай вайны 1700-1721 у пачатку стагоддзя шведскія войскі захапілі Мінскія зямлі і аблажылі жыхароў цяжкай кантрыбуцыю.

Ва ўладаннях Радзівілаў былі пабудаваныя Урэчаскім (1738) і Налібоцкая мануфактуры па вытворчасці шкла.

У Слуцку Радзівілы адкрылі «персіярню», дзе вырабляліся знакамітыя слуцкія паясы з шаўковых, залатых і срэбных нітак. Простыя прыгонныя сяляне (пераважна мужчыны) аднаўлялі ўзоры еўрапейскага і ўсходняга узораў, пры гэтым часта перавышаючы арыгіналы майстэрствам вырабу і мастацкай прыгажосцю. «... i тчэ, забыўшыся, рука замiж персiдскага ўзору цвяток радзiмы васiлька», - гэтымі радкамі слуцкіх ткачых назаўжды праславіў М. Багдановіч.

2-я палова XVIII стагоддзя

Ўнутраныя рознагалоссі ў Рэчы Паспалітай, куды ўваходзілі беларускія землі, робяць іх жаданай здабычай мацнейшых дзяржаў - Расійскай імперыі, Аўстрыі і Прусіі. У выніку 3-х раздзелаў паміж імі саюз Каралеўства Польскага і Вялікага княства Літоўскага губляе сваю незалежнасць. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) частка зямель сучаснай Міншчыны ўвайшла ў склад Расійскай імперыі.

23 красавіка 1793. Указам Сената Расійскай імперыі створана новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка - Мінская губерня, якая існавала да 1921 года. Яе мяжы ахоплівалі не толькі сучасную Мінскую вобласць, але і частка Гомельскай, Брэсцкай і Віцебскай абласцей. За час існавання тэрытарыяльна-адміністрацыйнае размяшчэнне і памеры губерні неаднаразова мяняліся, межы значна адрозніваліся ад сучаснай тэрыторыі вобласці.

1793-1796. У гэты час губерня ўваходзіла ў Мінскае, Ізяслаўскае і Браслаўскае генерал-губернатарства, а з 3 мая 1795 да 1796 года складала асобнае Мінскае намесніцтва.

У 1795 годзе ў ім функцыянавалі розныя дзяржаўныя ўстановы: намесніцкае праўленне, казённая і судовая палаты, верхні і ніжні земскія, сіроцкі і іншыя суды, дваранская апека, губернскі і Мінскі гарадскі магістраты. На тэрыторыі далучаных да Расіі зямель некаторы час існавала падвойнае заканадаўства – расійскае і Статут 1588 года, складзены яшчэ Львом Сапегам. Гэтым тлумачыцца мноства дзеючых судоў і ўстаноў, многія з якіх перасталі дзейнічаць толькі з адменай законаў Вялікага княства Літоўскага.

12 снежня 1796. Згодна з указам Сената губерня падзелена на 10 паветаў: Бабруйскі, Барысаўскі, Вілейскі, Дзісненскі, Ігуменскі, Мазырскі, Мінскі, Пінскі, Рэчыцкі і Слуцкі. Пазней Вілейскі і Дзісненскі паветы адышлі да Віленскай губерні, а да Мінскай далучылі Навагрудскі павет.

1-я палова XIX стагоддзя

Войскі французскага імператара Напалеона двойчы прайшлі праз тэрыторыю Міншчыны, калі наступалі на Маскву і калі адыходзілі.

1812. 28 лістапада 1812 г. пад Барысавам і 4-5 снежня 1812 г. пад Маладзечна адбыліся апошнія, завяршальныя баі паміж французскай і рускай войскамі.

1830-1831. Падчас польскага паўстання 1830-1831 у Польшчы, Беларусі і Літве Мінская губерня была аб'яўлена на ваенным становішчы.

2-я палова – канец XIX стагоддзя

Гэты перыяд характэрны праявамі сацыяльнага незадаволенасці. У той жа час адбываецца інтэнсіўнае развіццё рэгіёну.

У 1863 годзе ў Беларусі і Літве пачалося нацыянальна-вызваленчае паўстанне пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага. На Міншчыне дзейнічаў 21 паўстанцкі атрад. Найбольш буйныя баі з царскімі войскамі адбыліся ў Валожынскім, Слуцкім і Ігуменскім паветах.

У эканамічным развіцці Мінскай губерні адбыліся значныя пазітыўныя зрухі, таму што па яе тэрыторыі былі праведзены чыгункі: Маскоўска-Брэсцкая (1871), Лібава-Роменская (1873), Пецярбургска-Седлецкая. Мінск, Барысаў, Маладзечна становяцца буйнымі чыгуначнымі вузламі. У сувязі з гэтым рэзка ўзрасла колькасць насельніцтва ў гэтых гарадах, напрыклад, у Маладзечне - у 3 разы.

На тэрыторыі губерні з'яўляюцца новыя прамысловыя прадпрыемствы. Калі ў 1853 годзе на Міншчыне было 55 фабрык, то ў 1892 году - 320. Сярод іх запалкавыя фабрыкі «Вікторыя», «Бярэзіна» (1881) і шклозавод (1898; усе яны і дагэтуль працуюць у Барысаве), Кашарскі машынабудаўнічы завод у Мінску (1881), шклозавод «Залессе» у Вілейскім павеце і інш.

На Міншчыне адкрываюцца новыя навучальныя ўстановы: Маладзечанская (1864) і Нясвіжская (1875 г.) настаўніцкія семінарыі. Выпускнікамі Маладзечанскай семінарыі былі С. Рак-Міхайлоўскі, М.Забейда-Суміцкі, Нясвіжскай - Я.Колас, К.Чорнага і інш.

XX век

1914-1916. Падчас Першай сусветнай вайны заходняя палова рэгіёну апынулася ў зоне баявых дзеянняў. Тут ў 1916 годзе была праведзена Нарачанская аперацыя, падчас якой руская армія панесла вялікія страты (78 тысяч чалавек), але ў выніку наступленне немцаў на Заходнім фронце аслабла, а затым было спынена.

Кастрычнік-лістапад 1917. У выніку Кастрычніцкай рэвалюцыі на тэрыторыі Мінскай губерні ўстаноўлена Савецкая ўлада.

1918-1920. З лютага па снежань 1918 года Міншчыны была акупаваная кайзераўскай Германіяй. Савецкая ўлада вярнулася на кароткі тэрмін, а ў чэрвені - жніўні 1919 гады войскі буржуазнай Польшчы занялі ўсю тэрыторыю Міншчыны.

У пачатку 1920 года Мінская губерня была вызвалена Чырвонай Арміяй, аднак ужо ўвосень Польшча зноў захапіла яе заходнія тэрыторыі.

1 студзеня 1919. Апублікаваны Маніфест аб утварэнні БССР, сталіцай БССР стаў Мінск.

1921 год. Рушыў услед падзел Беларусі на Заходнюю і Усходнюю. Мяжа прайшла праз Міншчыну.

1924-1934. У жніўні 1924 года на тэрыторыі Ўсходняй частцы Міншчыны ўтвораны Слуцкая, Мінская і Барысаўская акругі. У 1924-1930 гады Мінск быў цэнтрам Мінскай акругі, а з 1934 году - раёна.

15 студзеня 1938. Першая сесія Вярхоўнага Савета СССР прыняла Пастанову «Аб змяненні і дапаўненні артыкулаў Канстытуцыі СССР «Аб увядзеннi ў БССР абласнога адміністрацыйнага дзялення», згодна з якім ўтворана Мінская вобласць.

1939. Вызвалены Заходнія землі Беларусі - цяпер Мядзельскі, Вілейскі, Валожынскі, Маладзечанскі, Стаўбцоўскі, Нясвіжскі і Клецкі раёны.

Пачатак 1941. Перадваенны узровень народнай гаспадаркі Міншчыны быў адным з самых высокіх у Беларусі. У Мінскай вобласці было 8 460 прамысловых прадпрыемстваў, на якіх працавалі больш за 62 тысячы рабочых. Сярод іх шклозавод, дрэваапрацоўчы камбінат, запалкавая, папяровая, макаронная фабрыкі ў Барысаве, чыгуналіцейны завод, мяса- і хлебакамбінаты ў Слуцку, кардонная фабрыка ў Пухавічах, льнозавод ў Любані і т. д. У вобласці налічвалася 1 962 калгаса, 63 МТС, 7 470 жывёлагадоўчых ферм.

22 чэрвеня 1941. Мірная стваральная праца жыхароў вобласці была перапынена нападзеннем фашысцкай Германіі на Савецкі Саюз. 26 чэрвеня войскі вермахта ўвайшлі ў Маладзечне, 28 чэрвеня - у Мінск, 2 ліпеня - у Барысаў. На працягу некалькіх дзён уся вобласць была акупаваная праціўнікам.

Ліпень 1941. За кароткі час Міншчына стала краем усенароднага партызанскага руху. На тэрыторыі вобласці працавалі Мінскі і Вілейскі падпольныя абкамы партыі, штабы злучэнняў мінскіх і вілейскіх партызан. Падпольныя арганізацыі былі створаны практычна ва ўсіх гарадах і буйных населеных пунктах вобласці.

22 сакавіка 1943. мучаніцкай смерцю загінулі 149 мірных жыхароў Хатыні.

Вясна 1943. На тэрыторыі сучаснай Мінскай вобласці нямецка-фашысцкія захопнікі стварылі лагера смерці: Масюкоўшчынскі, Маладзечанскі і Трасцянецкі, дзе пасля былі знішчаныя сотні тысяч нашых грамадзян, спалілі 157 вёсак, разбурылі гарады, усе калгасы і саўгасы. Толькі ў Лагойскім раёне карнікамі былі спалены 102 вёскі.

Чэрвень-ліпень 1944. У перыяд Беларускай наступальнай аперацыі «Баграціён» патрыёты вобласці цесна ўзаемадзейнічалі з вайсковымі часткамі, удзельнічалі ў разгроме гітлераўскай групоўкі. У ліпені 1944 года Мінская вобласць цалкам вызвалена ад фашысцкіх захопнікаў. 30 чэрвеня 1944 года быў вызвалены Слуцк, 1 ліпеня - Барысаў, 3 ліпеня - Мінск, 5 ліпеня - Маладзечна.

14 мая 1946. Мінск становіцца горадам рэспубліканскага падпарадкавання.

1946-1950. Шмат сіл прыклалі жыхары вобласці, каб падняць з руін родныя гарады і вёскі, прамысловыя прадпрыемствы і калгасы. Да канца першай пасляваеннай пяцігодкі ў вобласці быў дасягнуты даваенны ўзровень прамысловай вытворчасці, з'явіліся абноўленыя гарады і адбудаваныя вёскі.

2-я палова XX стагоддзя

За кароткі гістарычны тэрмін Мінскі край стаў рэгіёнам з найбуйнейшым прамысловым і сельскагаспадарчым патэнцыялам, з развітой інфраструктурай, арыентаванай на агульнасаюзныя маштабы вытворчасці. Ва ўсе куткі СССР ішла прадукцыя, якая выпускалася на прадпрыемствах Міншчыны. Вобласць была неад'емнай і значнай часткай адзінага народнагаспадарчага комплексу СССР. Нароўні з вырашэннем сацыяльна-эканамічных задач шмат увагі было ўдзелена стварэнню манументальнай летапісе вобласці - гэта мемарыяльныя комплексы «Хатынь» і «Курган Славы», манумент у гонар маці-патрыёткі ў г. Жодзіна і іншыя помнікі.

1976. Беларускім навукова-даследчым і праектным інстытутам скончаная «Схема раённай планіроўкі Мінскай вобласці», якая прадугледжвала перспектыўнае развіццё усе гарады, што размяшчэнне новых галін прамысловасці, ўпарадкаванне зон адпачынку насельніцтва.

Указамі Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР Мінская вобласць ў 1967 і 1970 гг. ўзнагароджана ордэнам Леніна.

Конец XX стагоддзя

У канцы 1980-х гадоў навука, культура, адукацыя і ахова здароўя дасягнулі свайго росквіту. У 1985-1986 гады ў вобласці працавалі 1 160 агульнаадукацыйных школ, 17 сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў і 804 дашкольных установы, 1 454 киноустановки, 16 музеяў, 164 бальніцы.

Пасля распаду Савецкага Саюза разрыў традыцыйных эканамічных сувязяў адбіўся на ўсіх галінах эканомікі вобласці. Нямала сіл і энергіі прыйшлося прыкласці працаўнікам вобласці ў постсавецкі перыяд, каб спыніць негатыўныя працэсы, замацаваць станоўчыя тэндэнцыі ў сацыяльна-эканамічным развіцці вобласці.

Пачатак XXI стагоддзя

У цяперашні час Міншчына стабільна нарошчвае свой патэнцыял, мэтанакіравана ўдасканальвае прамысловасць і сельская гаспадарка. Галоўнае сведчанне таму - выкананне асноўных параметраў сацыяльна-эканамічнага развіцця.

Кожны год сельскія працаўнікі Мінскай вобласці ўносяць важкі ўклад у агульны каравай Беларусі. Расце вытворчасць малака, мяса, іншай прадукцыі аграрнага сектара. Апошнія гады вобласць лідзіруе па будаўніцтву жылля ў сельскай мясцовасці. Адкрыта нямала школ, паліклінік, спартыўных збудаванняў. Сучаснае аблічча набылі такія старадаўнія гарады, як Барысаў, Заслаўе, Нясвіж.

Першыя гады новага, XXI стагоддзя сталі для Міншчыны вяхой, якая дала пачатак значным пераўтварэнняў у сацыяльна-культурнай сферы. Пры непасрэднай падтрымцы Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнка пабудаваны і аснашчаны сучасным абсталяваннем цэлы шэраг медыцынскіх, культурных і адукацыйных устаноў.

Сёння Мінская вобласць уяўляе сабой найбуйнейшы рэгіён Беларусі з высокаразвітым прамысловым і сельскагаспадарчым патэнцыялам і ў многім вызначае асаблівасці эканамічнага развіцця нашай рэспублікі.